21 Avqust 2019, Çərşənbə axşamı

Sürüşmə yer səthində baş verən təhlükəli geomorfoloji hadisədir. Bu təbii proseslə məşğul olan elm sahəsinin adı geomorfologiyadır. Geomorfologiya ümumiyyətlə yerin relyefi, üfüqi və şaquli parçalanması, meylliyi və ümumiyyətlə yer səthində baş verən proseslərin genezisini, dəyişmə və evolyusiya qanunauyğunluqları ilə məşğul olur.

Sürüşmə yamac boyunca dağ süxurlarının öz çəkisi və bu yamacın yuyulması, hədsiz rütubətlənməsi, seysmik təkanlara məruz qalması və  digər proseslərdən yaranan əlavə yükün təsiri nəticəsində baş verir.

Sürüşmə yer səthində müəyyən zaman kəsiyində baş verən proses olduğundan onun müxtəlif inkişaf fazalarında ayrı-ayrı amillər üstünlük təşkil edirlər. Sürüşmələr vadilərin və yaxud çayların sahillərinin yamaclarında, dağlarda, dəniz sahillərində və s. yaranır. On böyük sürüşmə dənizlərin və okeanların dibinda baş verir. Sürüşmələr ən çox susaxlayan və sukeçirən süxurların növbəli yerlaşdiyi yamaclarda baş verir. İri torpaq kütlələri və yaxud süxurların yamac boyunca hərəkətinin bir çox hallarda səbəbi yağış suları ilə qruntun islanmasıdır. Bela ki, islanan qruntun kütləsi daha da ağırlaşır, mütəhərrik olur. Qrunt və yaxud süxuru saxlayan sürtünmə qüvvəsi yamacdakı süxurlardakı ağırlıq qüvvəsinə nisbətən azalır və yamac boyunca aşağı hərəkət yaranır. Sonradan yamacın dikliyi artdığından proses sürətlənir. Sözsüz ki, daha dərin qatlarda gedən geoloji prosesler, tektonik plitələrin hərəkəti, seysmik şərait və antropogen yüklənmə prosesə öz təsirini göstərir. Ancaq, sürüşmənin aktivlaşdiyi zaman kəsiyinda onlar fon xarakteri daşıyırlar.

Son zamanlar Abşeron yarımadası ərazisində sürüşmə prosesləri aktivləşmiş və bəzi hallarda təbii-fəlakat xarakteri daşımışdır. Bu müasir aktivləşmənin geoloji proseslər və seysmik şərait ilə əlaqələndirmək nə dərəcədə doğrudur? Bəli, bilirik ki, Azərbaycan ərazisində tektonik pilitələrin intensiv hərəkəti mövcuddur, ərazi aktiv seysmik zonadır, bəzi yamaclarda xeyli antropogen yüklənmə var və belə yamac kütlələrinin ağırlıq qüvvəsi ilə sürüşmə qüvvəsi arasında tarazlıq yaranır va proses durğun hala keçir. Misal üçün Şəki-Zaqatala zonası öz seysmikliyi ilə fərqlənir. Ancaq bu ərazilər sürüşmə prosesləri baxımından elə da aktiv deyil.

Məlum olduğu kimi Abşeron yarımadası bu ilin oktyabr va noyabr aylarında ekstremal yağışlı günləri ilə səciyyələndi, aylıq yağış norması 2-3 gün ərzində yağdı. Nəticədə yamaclarda, xüsusən Bayıl yamacında, yamacların torpaq kütləsi və qrunt əlavə olaraq islandı, sürtünmə amsalı azaldı, onların ağırlığı artdı və nəticədə ağırlıq ilə sürtünmə qüvvələri arasında tarazlıq pozuldu, yamac boyu aşağı hərəkət başladı. Sonraki mərhələdə bu proses təcil aldı, sürətləndi. Yəni bu zaman kəsiyində sürüşma prosesində aparıcı qüvvə kimi iqlim amili, onun yaratdığı intensiv yağışlar oldu. Qısa müddətdə yağan yağış suları axmağa imkan tapmadı. Bu isə o deməkdir ki, bi hadisənin qarşısını almaq üçün elə yamacların özündə  hidroloji-mühəndisi qurğulara xüsusi əhəmiyyət verməliyik.

Bəzi fikirlərə görə Abşeron yarımadasının bəzi yerlərində yüksəkmərtəbəli binaların və tikililərin inşasına qadağa qoymaq lazımdır. Mən bu fikirlə razı deyiləm və fikirləşirəm ki, müasir texnologiyalardan istifadə etməklə Abşeron yarımadasının hər yerində istənilən mərtəbəli binanı tikmək olar. Yadıma gəlir bir neçə il əvvəl Nəriman Nərimanovun heykəlinin qabağından yol sürüşmə nəticəsində çatlamışdı və o yoldan aşağı Vaqif küçəsində bir hündür mərtəbəli binanın inşasına başlamışdılar. Mərhum akademik Budaq Budaqov və mən getdik inşaat meydançasına, tikintinin prorabını tapdıq. Budaq müəllim ona dedi ki, sən görmürsən bura sürüşür, səndən bir azca yuxarıda çat yaranıb, sənin tikdiyin bina da sürüşəcək. O cavabında - “mən bunu görürəm və nə etdiyimi yaxşı bilirəm” dedi. Əlavə etdi ki, o yerin altındakı geoloji ana süxura 16 metr  dərinliyində dəmir-beton dirəklər bərkidiləcək və həmin dirəklər binanın dayanıqlığını təmin edəcək. O tikdi, bu gün bina möhkəm öz yerində dayanıb və üstəlik yuxarıdan gələn sürüşmənin də qarşısını alıb. Yəni istənilən yerdə tikmək olar, ancaq onun öz texnologiyası var. Əlbəttə bu tələbləri ödəmək layihələrin qiymətini qaldırır. Nə etməli, başqa yol yoxdur, torpaq, xüsusən yamaclar bahadır. Əvvəllər Bakı Şəhəri İcra Hakimiyyəti deyirdi ki, hər tikinti layihəsi 43 imzadan keçir. Bax elə o imzalardan biri layihələrdə sürümə amilini mütləq nəzərə almalı, tikintiyə əlavə tələblər qoymalıdır.

Bunun üçün ən əvvəl ölkə ərazisində potensial sürüşmə ərazilərinin irimiqyaslı rəqəmsal xəritələri hazırlanmalıdır. Sürüşmə ilə yanaşı sel, uçqun, defilyasiya, eroziya və sair kimi təhlükəli geomorfoloji proseslərdə bu xəritələrdə öz əksini tapmalıdır.

Nəhayət, vurğulamaq istəyirəm ki, sürüşmələrin belə aktivləşməsinin əsas səbəblərindən biri Yer kürəsində iqlimin istiləşməsi, onun yaratdığı ekstremal meteoroloji hadisələrin Azərbaycan ərazisində təzahürü ilə əlaqədar olduğu aydın görünür, BMT-nin iqlim dəyişmələri üzrə Dövlətlərarası Ekspertlər Qrupunun axırıncı hesabatına görə belə ekstremal halların tezliyi və diapazonu getdikcə artacaqdır. Kimi buna hazır olacaqdır, kimi də ekoloqların ümumdünya qəsdində olduğunu müzakirə etməklə, heç nəsiz qalacaqdır. Sual budur!

 

Ramiz Məmmədov
Akademik Həsən Əliyev adına
Coğrafiya İnstitutunun
direktoru, akademik
 
Elm qəzeti
8 fevral, 2019-cu il
№3 (1217)

Copyright © AMEA Akademik H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu, 2019